scroll

Agressietraining

1 Welkom!

Welkom bij de proefles van de opleiding Agressietraining. Door het doen van deze proefles krijg je meer inzicht in wat je kunt verwachten van het studeren bij NTI. Wij vinden het belangrijk dat jij een weloverwogen studiekeuze maakt. In deze proefles duik je in de lesstof en zie je hoe het lesmateriaal eruit ziet. Natuurlijk kunnen we in deze proefles maar een heel klein gedeelte van de lesstof behandelen, we hopen dan ook dat dit onderwerp je aanspreekt ;-). Tijdens het doornemen van de lesstof kun je je kennis gelijk testen met de mutiple choice vragen! 

Succes met de proefles!

2 Proefles: Omgaan met agressie

Inleiding

Help agressief gedrag voorkomen met de cursus Omgaan met agressie van het NTI!

Met deze proefles krijg je een indruk van de beroepsopleiding Omgaan met agressie van het NTI. Je krijgt inzicht in de lesstof. Tijdens het lezen van de lesstof kun je jezelf testen door vragen te beantwoorden.

2 Aangeboren of aangeleerd, hoe ontstaat agressie?

Inleiding

Al jaren betwisten diverse wetenschappers elkaar of agressie is aangeboren of aangeleerd. Inmiddels zijn beide groepen het erover eens dat het gaat om een combinatie van aangeboren en aangeleerd gedrag. Naast deze twee factoren kunnen psychiatrische stoornissen of het onder invloed zijn van drank of drugs een oorzaak zijn van agressie.

Voorbeeld
De heer K. is 33 jaar en meermalen opgenomen geweest in diverse psychiatrische instellingen. Hij gebruikt veel alcohol en drugs, waardoor hij nogal eens in vechtpartijen verzeild raakt. Om aan geld te komen bedreigt hij zijn ouders en soms anderen. Praten op een normale manier is niet mogelijk voor hem, alles gaat in dreigende taal. De heer K. heeft vooral last van paranoïde wanen. Op dit moment is de heer opgenomen in een psychiatrisch ziekenhuis en bedreigt een verpleegkundige met een beitel “Je bent een schoft!”, schreeuwt hij uit naar de verpleegkundige.

In dit hoofdstuk zullen achtereenvolgens bovenstaande factoren worden toegelicht; aangeboren gedrag, aangeleerd gedrag, psychiatrische stoornissen en invloed van alcohol en drugs. 

2.1 Aangeboren gedrag

In het boek Mannen komen van Mars, vrouwen van Venus wordt door John Gray de rol van de man traditioneel als jager bestempeld. De vrouw wordt door hem bestempeld als de nestbewaker. Vanuit deze rollen valt volgens de auteur te verklaren waarom mannen geen oog hebben voor hun omgeving en waarom vrouwen wel oog hebben voor hun omgeving. Mannen moesten zich immers fixeren op hun prooi en vrouwen moesten hun omgeving goed in de gaten houden om het nest te bewaken.

 

omgaan met agressieU zult zich misschien afvragen wat het boek van John Gray te maken heeft met aangeboren gedrag. Volgens wetenschappers hebben mensen allemaal een aangeboren vorm van agressie en is dit nodig om in leven te blijven. In de oertijd, ver voordat taal was uitgevonden was agressie een normale vorm van communiceren. Agressie werd instinctief ingezet als verdedigingsmiddel, denk hierbij aan de rol van nestbewaker, maar ook om te overleven, bijvoorbeeld om een prooi te vangen. Ook nu nog zien we hier voorbeelden van terugkomen. Gaat u zich maar eens voor uzelf na, als mensen in uw intieme zone komen, is de kans aanwezig dat u instinctief en primair reageert, met agressie. Als u een bepaald doel wilt behalen wat u enige moeite kost, zal u zich hierover opwinden en proberen dit doel hoe dan ook te behalen. Volgens Freud, een zenuwarts, filosoof en psychiater uit de 19e eeuw, is agressie de drijfveer tot prestaties.
Cesare Lombroso, een criminoloog uit de 19e eeuw, was van mening dat een persoon geboren werd als een agressief persoon. Hij meende dit aan te kunnen tonen aan de hand van uiterlijke kenmerken van de mens. Een achteroverhellend voorhoofd en vooruitstekende jukbeenderen waren volgens hem kenmerken van agressieve en gewelddadige personen. Deze theorie werd echter al snel bekritiseerd en onderuit gehaald. De oorzaak van agressief gedrag lag volgens veel wetenschappers in de hersenen.

Onderzoek heeft aangetoond dat agressief gedrag voor een deel kan worden verklaard door biologische en genetische oorzaken. Te veel dopamine, een neurotransmitter en hormoon, in de hersenen, kan een rol spelen in het veroorzaken van agressie. Een tekort aan serotonine kan eveneens agressie opleveren. Testosteron, het bekende ‘mannelijke’ hormoon speelt eveneens een grote rol bij de agressiehuishouding. Niet alleen mannen, maar ook vrouwen maken testosteron aan, alleen in mindere mate. 
Agressief gedrag kan voor een deel worden verklaard door overschotten en tekorten in de hersenen. Maar liefst 85% van de moorden wordt door mannen gepleegd. Bij mannen die vastzitten voor geweld zijn de testosteronspiegels vele malen hoger dan die van mannen die om andere vergrijpen vastzitten. Wanneer dopamine, serotonine en testosteron dus niet in de juiste hoeveelheid aanwezig zijn vergoot dit de kans op agressie.

Wie zei: "Agressie is de drijfveer tot prestaties."?

Uit andere onderzoeken is echter ook gebleken dat agressie gedrag voor ongeveer 30% voortkomt uit biologische factoren. De overige 70% kan worden verklaard uit andere factoren. De factoren die Lombroso in de 19e eeuw omschreef spelen in ieder geval geen enkele rol.

2.2 Aangeleerd gedrag

Voorbeeld
Carla is 15 jaar en woont in een grote stad. Sinds enkele maanden is Carla met haar vriendinnen gaan roken. Omdat zij nog geen 16 jaar oud is, kopen haar oudere vriendinnen de sigaretten. 
Op een dag zijn Carla’s sigaretten op en haar vriendinnen zijn niet in de buurt. Carla besluit om te proberen of ze zelf sigaretten kan kopen. In de winkel worden deze haar echter geweigerd omdat ze niet kan aantonen dat ze 16 jaar oud is. Hierop begint Carla te schelden, trekt diverse schappen omver en gooit uiteindelijk een winkelruit in. Wanneer de wijkagent haar heeft gearresteerd, verteld Carla dat haar vader en broer dit gedrag laten zien wanneer ze hun zin niet krijgen of het ergens niet mee eens zijn. Carla snapt niet wat ze verkeerd heeft gedaan.

Watson, een Amerikaanse psycholoog, schreef: ‘Geef me een kind en ik zal, ongeacht de afkomst, ervan maken wat jullie willen, een kunstenaar, een dief, een artiest, een dominee of een brandweerman.’ Hij was ervan overtuigd dat al het gedrag aan te leren was. Dus ook agressief gedrag.

Al van kleins af aan proberen kinderen dingen uit. Dit doen ze bijvoorbeeld om hun zin te krijgen of om aandacht te krijgen. Als kinderen hun zin of aandacht in eerste instantie niet krijgen, proberen ze iets anders. Ze kunnen dan gaan schreeuwen, schoppen of slaan. Negatieve aandacht is immers ook aandacht. Ze ontdekken dat deze vorm soms het gewenste resultaat kan geven. Als ouders of verzorgers kinderen op jonge leeftijd hierin geen halt toeroepen, zal het kind zichzelf aanleren dit gedrag in te zetten om de gewenste doelen te bereiken. Dit noemen we ervarend leren.

Welke neurotransmitter zorgt voor agressie als deze toeneemt?

Een andere manier van hoe kinderen leren, is observerend leren. Observerend leren, ook wel sociaal lerengenoemd, betekent dat kinderen leren van wat er in hun omgeving gebeurt. Belangrijk hierbij is of het gedrag wordt bestraft of beloont en wie het gedrag vertoont. Hoe groter de invloed van degene die het gedrag vertoont, bijvoorbeeld een opvoeder of een gezinslid, des te groter is de kans dat het gedrag wordt nagebootst.

Als een kind opgroeit in een agressieve gezinssituatie, is het aannemelijk dat het kind zelf ook agressief gedrag gaat vertonen wanneer de situatie daarom vraagt. Ouders in een agressiesituatie straffen hun kinderen vaak op een agressieve manier en houden hiermee het gedrag in stand. Echter, om straffen effectief te laten zijn, zal de straf iedere keer hoger ligger. Vergelijk het met iemand die aan drugs verslaafd is. Om een roes te bereiken zal iedere keer meer drugs nodig zijn om hetzelfde effect te bereiken. Kinderen leren hierdoor dat agressief gedrag normaal is en toegestaan. Een feitelijke weerspiegeling van gedrag binnen de vertrouwde omgeving zoals het gezin.

Vul in: Wetenschappers gaan ervan uit dat bij agressie …% is aangeboren en …% het gevolg van andere factoren.

Het is ook van invloed of het agressieve gedrag wordt aangemoedigd of niet. Ouders of opvoeders die tegen hun kinderen zeggen dat ze voor zichzelf op moeten komen of maar eens een keer terug moeten slaan, werken onbewust agressief gedrag in de kaart. Om dit goed te begrijpen, is het bekijken van het filmpje Children see, children do op YouTube een aanrader. In dit filmpje worden diverse gedragingen vertoond door volwassenen, die de kinderen moeiteloos nadoen. Voorbeeldgedrag doet volgen blijkt helaas een waarheid waar men niet omheen kan.

Naast het gezinsleven als plaats voor observerend leren is ook de cultuur, of in specifiekere mate de subcultuur van groot belang. Onder groepsdruk zijn mensen tot dingen in staat waartoe men als individu niet in staat is, of zelfs nooit zou overwegen. Het beste voorbeeld hiervan zijn voetbalhooligans. Bij hooligans werkt het gebruik van agressie en geweld statusverhogend. Hoe meer geweld en agressie een persoon laat zien, des te groter het aanzien van de groep. Het frappante is dat personen die deel uitmaken van een hooligangroep dit individueel bijna niet laten zien.

Onder druk van groepsnormen en -waarden en omdat alle leden van een groep het doen, zijn mensen in staat tot agressief gedrag. Ze overstijgen en overschrijden daarmee hun eigen grenzen.
Na de Tweede Wereldoorlog zijn er diverse onderzoeken geweest naar het feit dat vreedzame Duitsers onder druk van het systeem de meest verschrikkelijke dingen hebben gedaan.

Wegens bovenstaande redenen geven sociologen en pedagogen dan ook aan, dat naast de vraag hoe een kind wordt opgevoed het ook belangrijk is waar het kind opgroeit. Het is jammer om te constateren dat agressie binnen gezinssituaties zich vooral afspeelt in de lagere sociale milieus. Hoe lager mensen op de maatschappelijke ladder staan, hoe groter hun problemen. Om te overleven ontbreekt het hen vaak aan andere oplossingen dan agressie. Hierbij moet u denken aan het hebben van geduld, acceptatie en sociale vaardigheden (intelligentie). Hiermee komt men weer terug op de vraag of agressie is aangeboren of aangeleerd…

2.3 Agressie vanwege alcohol of drugs

Voorbeeld
Geslagen is Edwardo Fuentes nooit. Wel is hij vaak bedreigd. Vooral toen hij op de spoedeisende hulp werkte. De agressie ging zo ver dat Edwardo zijn nachtdiensten niet meer met plezier draaide. “Ik heb gekozen voor een beroep als hulpverlener, en wil geen slachtoffer zijn.”

“In de jaren negentig was ik verpleegkundige op de spoedeisende hulp (SEH) van een groot ziekenhuis. Patiënten waren toen ook wel eens gewelddadig, maar niet zo vaak en erg als nu. In die tijd had een witte jas meer autoriteit, waren patiënten minder veeleisend. Het kwam al wel voor dat bijvoorbeeld patiënten die het niet eens waren met een behandeling, agressief reageerden. Ook al kreeg ik geen klappen, ik vond het niet prettig om ’s nachts te werken. We stonden dan maar met twee collega’s en dat voelde niet veilig. ’s Nachts zijn aardig wat patiënten van de SEH onder invloed van drank of drugs. Die mensen zijn vaker agressief en onvoorspelbaar. Destijds was er nog geen goede opvang bij geweldsincidenten. Ik sprak er met mijn collega’s en leidinggevende over, maar de reactie was vaak in de trant van: ach, het komt wel goed met je.” 

Agressie vanwege alcohol of drugs kan zich op twee manieren manifesteren. In de eerste plaats kan het ontstaan vanwege de werking die zowel alcohol als drugs op onze hersenen hebben. Daarnaast kan agressie ontstaan vanuit de behoefte aan het middel.

Agressie vanwege het gebruik van psychoactieve middelen
Alcohol en drugs zijn middelen die invloed hebben op onze hersenen. Dit noemen we psychoactieve middelen. Misschien herkent u het voorbeeld dat wanneer u een wijntje heeft gedronken u wat makkelijker praat en wat losser in het contact wordt.

omgaan met agressieAlcohol
Alcohol zorgt ervoor dat mensen ontremd raken. Normaal weten mensen zich goed te beheersen en hebben ze alles onder controle. Door de toename van alcohol in hun bloed wordt hun controle minder en dit zorgt ervoor dat zij hun gedrag niet meer onder controle kunnen houden.

Op de korte termijn zorgt alcohol ervoor dat mensen in een roes raken. Naast het veroorzaken van een roes zorgt alcohol ook voor een toename van dopamine in de hersenen. Zoals we al eerder hebben besproken zorgt te veel dopamine voor een verhoogde kans op agressie. Een simpele optelsom leert ons dat hoe meer alcohol iemand nuttigt, hoe agressiever deze persoon uit de hoek kan komen.

Ook zorgt alcohol ervoor dat mensen prikkelbaarder zijn dan wanneer ze geen alcohol gedronken hebben. Kleine irritaties kunnen leiden tot fikse uitbarstingen. Het vermogen tot relativeren en incasseren wordt minder.

Aan de ene kant zorgt alcohol er dus voor dat we ons gedrag minder goed in de hand kunnen houden. Ook zorgt de toename van dopamine in de hersenen voor een verhoogde kans op agressie. Aan de andere kant worden we prikkelbaarder als we alcohol hebben gedronken. Het is dus niet verwonderlijk dat mensen sneller agressief worden als ze alcohol hebben gedronken. Dit zien we ook terug in de praktijk. Daders van zinloos geweld of huiselijk geweld verkeren vaak onder invloed van alcohol.

Drugs
Net als alcohol veroorzaken ook drugs een roes waarin mensen zich prettig voelen. Alcohol is een kalmerend middel, drugs kan echter kalmerend, opwekkend of hallucinogeen zijn. Hallucinogene middelen veroorzaken waanbeelden en hallucinaties. Afhankelijk van het soort drugs worden bepaalde stoffen in onze hersenen geactiveerd of juist gedeactiveerd. 

Wat is een voorbeeld van een hallucinogeen middel?

Het gebruik van een opwekkend middel, zoals cocaïne of amfetamine, kan tot agressief gedrag leiden. Gebruik van deze middelen kan leiden tot onder meer irritatie, motorische onrust, geweldsuitbarstingen en een delier, waarbij een persoon gedesoriënteerd, in de war en angstig kan zijn. Vanuit deze angst kan de persoon agressief gedrag gaan vertonen. Kalmerende middelen, zoals heroïne en slaappillen, hebben een ontspannend en doezelig effect. Net als bij alcohol zorgt het ervoor dat we minder controle en beheersing hebben over ons gedrag. Voor zover bekend zorgen deze middelen niet voor agressie tijdens het gebruik, maar wel als het middel begint uit te werken. Het gelukzalige gevoel dat iemand heeft wordt dan namelijk steeds minder. Bij het gebruik van hallucinogenen, zoals cannabis, LSD of paddenstoelen, kan agressie ontstaan vanuit de waanbeelden en hallucinaties die deze middelen kunnen oproepen. Het kan psychotische symptomen oproepen, bijvoorbeeld angst of achtervolgingswaanzin. Vanuit deze symptomen kunnen mensen agressief worden.

De uitvinder van LSD, Albert Hoffman, omschreef de tweede proef die hij ondernam met LSD. ‘Een demon had bezit genomen van mijn lichaam, mijn zintuigen en mijn ziel. Een verschrikkelijke angst om krankzinnig te worden hield mij in zijn greep.’ Mensen die gevoelig zijn voor psychoses kunnen dit met behulp van hallucinogenen triggeren, met alle gevolgen van dien.

Een Nederlandse studie toont aan dat bijna driekwart van de daders in het uitgaanscircuit op het moment van agressief gedrag onder invloed is van middelen. Hierbij gaat het in 86% van de gevallen om alcohol en in 14% van de gevallen om een combinatie van alcohol en drugs. Van de slachtoffers heeft 64% middelen gebruikt en is de verhouding tussen alcoholen combinatiegebruik hetzelfde als bij de daders.

Hoewel de percentages van middelengebruik bij agressief gedrag variëren, is er op individueel niveau wel overtuigend bewijs dat alcohol een relatie heeft met agressief gedrag. Alcohol verstoort een breed scala aan processen die zijn betrokken bij het reguleren van gedrag, waardoor men zich ook minder bewust is van de gedragsregels in een situatie. Daarnaast verstoort het de informatieverwerking die in een situatie nodig is om de meest adequate en sociale reactie te kiezen. Het is zeer waarschijnlijk dat bij impulsief agressief gedrag alcoholgebruik in het spel is.

Welke soorten drugs kunnen leiden tot extreem angstig en agressief gedrag?

Agressie vanuit de behoefte aan alcohol en drugs
omgaan met agressieU kent allemaal wel het voorbeeld van een kind dat geen snoepje krijgt in de supermarkt. Grote kans dat het kind gaat dralen, schreeuwen, huilen of gewoon vervelend gedrag gaat vertonen. Personen die aan drugs of alcohol verslaafd zijn, hebben ook een behoefte. Deze behoefte richt zich vanzelfsprekend op het verkrijgen van het middel. Mensen met een verslavingsprobleem worden psychisch en lichamelijk gestuurd om in hun behoefte te voorzien. Wanneer deze behoefte zeer sterk is, zullen deze mensen alles in het werk stellen om dit doel te bereiken. Naast stelen en bedriegen, kan het ook voorkomen dat men agressie inzet om het gewenste resultaat te behalen. Als het gebruik van een middel het gewenste effect oplevert, geldt al snel dat niets het verkrijgen hiervan in de weg mag staan. Mensen met een verslavingsprobleem zijn egocentrisch ingesteld en stemmen hun gedrag hierop af. U kunt het vergelijken met het aangeboren gedrag om te overleven. Door hun verslaving kunnen mensen worden teruggeworpen op primair gedrag om hun verslaving te bekostigen.

Niet alleen alcoholgebruik, maar ook de behoefte aan alcohol kan leiden tot agressie.
Om het gewenste effect van een middel te bereiken, zal het in steeds grotere mate moeten worden genomen. Iemand die begint met drinken, zal na verloop van tijd meer moeten drinken om hetzelfde effect te bereiken. Iemand die voorzichtig begint met heroïne, zal na verloop van tijd meer heroïne moeten nemen om dezelfde roes te verkrijgen als de eerste keer. Dit verschijnsel wordt resistentie genoemd. Vanuit deze resistentie willen mensen steeds meer. Om dit te bereiken zijn veel verslaafden bereid om letterlijk en figuurlijk grenzen te overschrijden. De agressie die hieruit ontstaat is een voorbeeld van instrumentele agressie. De agressor heeft een bepaald doel voor ogen, het verkrijgen van drugs of middelen die dit kunnen bekostigen. Wanneer dit echter niet snel genoeg gebeurt, is de kans erg groot dat de instrumentele agressie omslaat naar frustratieagressie. U weet vanuit hoofdstuk 1 dat bij instrumentale agressie, de agressie in eerste instantie niet naar u als persoon is gericht. Bij frustratieagressie is dit echter anders. De emoties kunnen hierbij zo hoog oplopen dat het u compleet overvalt.

De behoefte aan alcohol of drugs zorgt voor veel kleine criminaliteit, ook een vorm van agressie. Stel dat er tijdens uw vakantie is ingebroken. De televisie is weg, de dvd-speler en wat kleingeld. Ondanks het feit dat u er zelf niet bij aanwezig was, voelt u zich wel onveilig. Mensen zijn uw vertrouwde plek binnengedrongen, de plek waar u zich het veiligst voelt. Dit kunt u zien als een overschrijding van de grens van uw intieme zone. Sommige mensen voelen zich na zo’n incident niet meer veilig in hun eigen huis en willen het liefst verhuizen. Bij andere mensen roept het juist agressie op. 

2.4 Tot slot

In dit hoofdstuk hebt u kunnen lezen dat aan agressief gedrag, verschillende oorzaken ten grondslag liggen. Zo kunnen biologische factoren een rol spelen, bijvoorbeeld wanneer er te veel dopamine of testosteron in de hersenen aanwezig is. Ook kan agressief gedrag zijn aangeleerd. Ten slotte kunnen het gebruik van alcohol en drugs agressie oproepen.

 

Dit is het einde van het lesstof-gedeelte van de proefles. Hopelijk heb je hiermee een goed beeld gekregen van het lesmateriaal van de opleiding. Naast de literatuur studeer je bij NTI ook met allerlei online studietools. Wil je hier meer over weten? Scroll dan snel verder naar "Studeren bij NTI"!

3 Studeren bij NTI

FlexibelStuderen® doe je bij NTI

Boekenwurmen, nachtbrakers, ochtendmensen, carrièretijgers; iedereen is anders en iedereen studeert anders. Met FlexibelStuderen® van NTI studeer jij op een manier die echt bij jou past. Start met jouw opleiding wanneer je wilt. Bepaal zelf waar en wanneer je studeert in een online leeromgeving en met echte studieboeken. Zo kun jij een opleiding goed combineren met een drukke baan, hobby’s en gezinsleven. FlexibelStuderen® doe je bij NTI.

Studietools

Bij NTI gebruik je, afhankelijk van je opleiding, verschillende studietools. Zo ga je aan de slag in de online leeromgeving, gebruik je jouw Mijn NTI en werk je met studieboeken.

Wil je meer weten?

Neem gerust contact met ons op als je nog vragen hebt. Onze adviseurs staan voor je klaar!

Persoonlijk studieadvies    Start een chat

Daarom FlexibelStuderen®:

  1. Erkende opleidingen, bekende naam
  2. Studeren met veel persoonlijk contact
  3. Voordelig studeren, transparant over kosten
  4. Studeren op jouw moment en jouw manier
  5. Overal studeren met onze online leeromgeving
  6. Persoonlijke begeleiding door mentoren en ervaren docenten
  7. Werkgevers zijn snel overtuigd

Direct inschrijven

Wat is jouw volgende stap?

We denken graag verder met je mee! Het starten van een studie is spannend en roept misschien nog wel meer vragen op. Maar wist je dat iets nieuws leren ook bijdraagt aan je levensgeluk? Je verder ontwikkelen is bovendien goed voor je zelfvertrouwen en je hebt natuurlijk aan de eettafel weer iets te vertellen ;-)

Klaar om te beginnen?

Schrijf je nu in

Heb je na het doen van deze proefles nog vragen? Of zijn er dingen waar je over twijfelt? Onze studieadviseurs geven je geheel vrijblijvend een persoonlijk studieadvies en beantwoorden al je vragen.

5 Ervaringen

Wat vinden onze eigen studenten van hun opleiding?

Bij NTI streven we naar kwalitatief goed onderwijs dat voor iedereen bereikbaar is. En wie kan dit beter beoordelen dan onze eigen studenten?

Chantal, 47 jaar

5star reviews

"Dit is mijn 2de studie bij de NTI en ik ben nog steeds enthousiast! Er is veel verbeterd vergeleken met mijn eerste studie en het is heel duidelijk wat je wanneer moet doen. Verder heb je veel vrijheid om zelf je tempo te bepalen en is de leerstof duidelijk aangegeven in de meeste boeken. Ik kan studeren bij de NTI van harte aanbevelen!" 

Rick

5star reviews

"Prima opleiding! Het niveau is niet te moeilijk, je kunt er lekker snel doorheen werken. Ik vind de stages die erbij horen erg leuk.. zo leer je direct in de praktijk. Over het NTI zelf, ik zou ze zeker aanraden. Contact verloopt netjes en snel, bij vragen regelen ze vrijwel direct alles voor je. Top!" 

Irene

4star.png

"Een goede ervaring over het algemeen. Het thuis studeren bevalt me erg goed en ik vind het prettig dat ik de vrijheid heb om mijn studie zo in te delen zoals het voor mij goed uitkomt."

Barbara de Loor

Vakopleiding Gewichtsconsulent

Studieadvies

studieadvies chat pop upHeb je een vraag of wil je studieadvies? Onze studieadviseurs zijn nu bereikbaar via de chat.

Start een chat