Proefles: Wereldgodsdiensten

Verschillende religies leren kennen en begrijpen

Met deze proefles krijg je een indruk van de cursus Wereldgodsdiensten van het NTI. Je krijgt inzicht in de lesstof. Je kan ook alvast vragen maken en deze zelf controleren. Mocht je vragen hebben, neem dan gerust contact met ons op. Heel veel succes en plezier met de proefles.

Een wereld vol geloof

Voer in Google de zoekterm religion in en je ziet hoe nadrukkelijk godsdienst aanwezig is in de wereld van vandaag: in een fractie van een seconde krijg je een kleine 250 miljoen zoekresultaten. ‘Religion is the belief in and worship of a god or gods…’ legt Wikipedia uit in het bovenste zoekresultaat. De zoekterm leidt je vervolgens naar de meest uiteenlopende websites: pagina’s waarin mensen hun geloof uitspreken of juist afzweren, teksten waarin mensen godsdienst belachelijk maken of juist de hemel in prijzen, informatieve sites, fora, weblogs… je kunt het zo gek niet bedenken. Je kunt uren-, zeg maar gerust dagenlang op internet rond zwerven en steeds weer nieuwe ontdekkingen doen op het gebied van godsdienst/religie.

Nu kan het natuurlijk zijn, dat je het na een aantal van die websites tijd vindt worden voor iets anders. Misschien zet je dan de computer uit en de televisie aan. Maar de kans is vrij groot dat je ook daar sporen van religie tegenkomt. In talkshows komen regelmatig religieuze onderwerpen aan de orde, in actualiteitenprogramma’s wordt duidelijk dat gods dienst voor veel mensen bepalend is in hun doen en laten, en veel films en televisieseries bevatten motieven uit religieuze verhalen en tradities. 

Wie de televisie dan maar uitzet en een goed boek uit de kast pakt of een leuk muziekje op zet, loopt een grote kans ook daarin te ontdekken dat de wereld van vandaag vol geloof is. Godsdienst is nu eenmaal overal in het leven van mensen aanwezig. Wie er echt niets over wil horen, moet in een kamer gaan zitten met de gordijnen dicht en zonder krant, t.v., internet of muziek. Maar ook dat werkt eigenlijk niet. Hoe stiller het wordt, hoe meer religie zich aandient: in de meest uiteenlopende tradities wordt juist aan de stilte een belangrijke religieuze waarde toegekend.

Gelukkig heb jij, als lezer van dit boek, ook niet de behoefte om religie ‘uit te zetten’. Integendeel: door het lezen van dit boek hoop je meer te weten te komen over het geloof waar de wereld vol van is. Je zult ontdekken, dat religie een niet weg te denken rol speelt in het leven van mensen van vandaag.

Mensen laten zich inspireren door religieuze verhalen en rituelen, ze zien godsdienst als de drijvende kracht in hun bestaan. Maar andere mensen vertellen juist dat godsdienst een hele negatieve invloed op hun leven heeft gehad, doordat ze zich onderdrukt hebben gevoeld door regels en voorschriften die hun omgeving hen heeft opgelegd. Er zijn professo ren die uitgebreid studie hebben gemaakt van alle mogelijke religieuze details, en elke dag ontstaan er nieuwe geloofsbeelden en overtuigingen. Religie kan mensen verbinden, als ze hun geloof met elkaar delen. Maar het kan mensen ook juist van elkaar verwijderen, als er conflicten ontstaan over de bedoeling van het leven en de diepere zin van het bestaan.

Ook in het straatbeeld is religie bijna niet weg te denken. Je kunt in Nederland bijna nergens een half uur buiten lopen zonder ergens de zichtbare sporen van godsdienst tegen te komen: in gebouwen, in beelden, in gedenkstenen en ga zo maar door. En niet alleen in Nederland: Vrijwel over ter wereld zijn religieuze gebouwen aan te treffen. Van tempels tot kerken, van heilige eikenbomen tot grote moskeeën. Ook in mensen om je heen zie je vaak zichtbare tekenen van godsdienstigheid. Van hoofddoeken tot keppeltjes, van lange pijpen­krullen tot kaalgeschoren monnikenhoofden, van ‘typisch gereformeerde’ lange rokken tot kleurrijk geklede evangelicalen.

wereld godsdienstwereld godsdienstwereld godsdienstIn het Nederlandse straatbeeld kun je verschillende religieuze gebouwen aantreffen: synagoge, moskee en kerk. 

Als je dat allemaal op je in laat werken, vraag je je op den duur af: Wat beweegt mensen toch om altijd weer godsdienstige tradities te volgen en in stand te houden? Wat beweegt mensen om elkaar al eeuwenlang religieuze verhalen door te vertellen? Waarom zijn er rituelen die altijd weer zorgvuldig en plichtsgetrouw worden uitgevoerd? Waarom kleden mensen zich steeds opnieuw volgens eeuwenoude religieuze voorschriften? Waarom laten mensen hun leven sturen door godsdienstige regels en verboden?

In dit boek hopen we daar iets van op het spoor te komen. We zullen kennismaken met verschillende religieuze tradities. Stuk voor stuk gaan ze al eeuwenlang met mensen mee, en allemaal vertellen ze een eigen verhaal over de diepere zin van het leven.

Wat is godsdienst?

Voordat we beginnen met onze ontdekkingstocht langs verschillende godsdiensten is het goed om eerst de beginvraag te stellen: Wat is godsdienst eigenlijk? Wanneer noem je iets een godsdienst en wanneer niet? Wat maakt een verzameling ideeën of gewoontes tot een godsdienst? Is voetbal bijvoorbeeld ook een religie? Of de massale verering van bepaalde popidolen, is dat ook godsdienst? Om meer helderheid te krijgen over deze vragen, verkennen we eerst het begrip godsdienst/religie. 

Het begrip godsdienst is niet voorbehouden aan één bepaalde geloofsrichting. Het christendom is een godsdienst, zoals het hindoeïsme dat ook is. Het woord godsdienst beschrijft in één keer alle verschillende geloofsrichtingen samen, zonder daarbij een oordeel uit te spreken over de waarheid of onwaarheid van wat mensen geloven. Bij het bestuderen van dit boek is het goed om je dat te realiseren. Wie zich echt wil verdiepen in de vraag wat mensen in een bepaalde godsdienstige traditie bezighoudt, zal de godsdiensten op een open en geïnteresseerde manier tegemoet moeten treden. Je kunt over godsdiensten alleen meer te weten komen, als je niet onmiddellijk een antwoord geeft op de vraag of het waar is wat mensen in die religie geloven.

 

De woorden religie en godsdienst worden in dit boek overigens door elkaar gebruikt; ze betekenen precies hetzelfde. Het is niet voor niets dat in het Engels alleen het woord religion wordt gebruikt als het over godsdienst gaat. Het woord ‘religie’ komt van het Latijnse religare, dat vastbinden betekent. In allerlei verschillende tradities voelen mensen zich ver bonden met een god of met meerdere goden. Het woord religie wordt gebruikt als aanduiding voor alles wat met die verbinding tussen mensen en goden te maken heeft. Daarbij kan het gaan om dingen die je kunt zien (denk aan kleding, gebouwen enzovoort), maar ook om dingen die je niet kunt zien (ideeën, woorden, voorstellingen enzovoort). Om uit te leggen wat godsdienst of religie nu precies is, kunnen we de definitie gebruiken die L. Laeyendecker geeft:
‘Het traditionele begrip religie duidt op die (klasse van) verschijnselen waarin mensen hun relatie tot een god of goden tot uitdrukking brengen.'

Religie gaat over verschijnselen die je kunt ervaren en benoemen. In die verschijnselen brengen mensen hun relatie met een hogere macht tot uitdrukking. Religie gaat dus te gelijk over de hogere machten (ook wel de transcendente werkelijkheid genoemd) en over mensen. Mensen ervaren een relatie met die andere werkelijkheid, die ze tot uitdrukking brengen in woorden, in handelingen en in beelden. Dat alles vatten we samen met het begrip godsdienst.
De verschillende godsdiensten die in dit boek worden besproken, hebben enkele opval lende kenmerken met elkaar gemeen. Bij het lezen van dit boek is het aardig om je daarvan bewust te zijn. Niet omdat we net willen doen alsof alle godsdiensten gelijk zijn.
Dat is niet zo, en dat is maar goed ook. Godsdienstige tradities zijn net zo verschillend als de mensen die er deel van uit maken. Toch is het opvallend dat er algemene lijnen aan te wijzen zijn, die in de verschillende godsdiensten parallel lopen. Meer aandacht daarvoor maakt dat je de verschillende godsdiensten veel beter kunt begrijpen en waarderen. Het valt bijvoorbeeld op dat de verschillende godsdiensten deels op dezelfde vragen een antwoord proberen te vinden. In alle godsdiensten wordt bijvoorbeeld op een of andere manier aandacht besteed aan de vraag naar de oorsprong en het doel van het leven. Ook hebben vrijwel alle godsdiensten een bepaalde voorstelling over een hogere werkelijkheid.

Godsdienstige tradities proberen dingen onder woorden te brengen die op het eerste ge zicht niet te benoemen zijn. Ook in rituelen (vaste gebruiken met een religieuze betekenis) vertonen de godsdiensten opvallende overeenkomsten. In verschillende religies wordt gebeden, men maakt reizen naar bepaalde plaatsen en men viert een aantal belangrijke momenten in het leven of in het jaar. Ook het vertellen van verhalen is een vrij universeel godsdienstig verschijnsel.

wereld godsdienst

De ontwikkeling van godsdienstige tradities

Opmerkelijk zijn ook de overeenkomsten in de manieren waarop godsdiensten zich ont wikkelen. Godsdienst is namelijk geen statisch geheel: elke godsdienst is voortdurend in ontwikkeling. Steeds weer worden er nieuwe woorden gevonden voor het geloof, ontstaan nieuwe rituelen en worden opvattingen verbonden met de wereld om ons heen. Als je kijkt naar de geschiedenis van de grote wereldgodsdiensten, valt op dat er bijna altijd bepaalde fasen aan te wijzen zijn die in andere tradities ook voorkomen.

In de geschiedenis van godsdiensten is vaak te zien dat een traditie begint met een opvallend en belangrijk persoon. Deze personen worden vaak stichters genoemd; men denkt dan bijvoorbeeld aan Boeddha, Abraham, Mozes, Jezus of Mohammed. Toch is het woord stichter eigenlijk wat ongelukkig. Bij geen van de genoemde personen was het zo dat ze perse een nieuwe godsdienst wilden stichten. Het was voor hen veel belangrijker dat mensen bepaalde ideeën over de wereld en over God zouden bijstellen. Dat daar vervolgens een wereldgodsdienst uit voortkwam, is niet alleen terug te voeren op deze centrale figuren. Bovendien waren de genoemde personen er allemaal van overtuigd dat niet zozeer zijzelf, maar God of de hogere werkelijkheid voor de veranderingen zorgde.

Toch speelt in vrijwel elke godsdienst een historische figuur een belangrijke rol. Het lijkt een bijna universeel gegeven dat een godsdienst moet beginnen met één belangrijk mens en dat de herinnering aan diegene eeuwen later nog springlevend is. 

Naar aanleiding van het optreden van een stichter worden vaak verhalen verteld. In alle vijf de grote wereldgodsdiensten is het zo, dat die verhalen eerst eeuwenlang mondeling doorverteld zijn. Na verloop van tijd ontstond echter de behoefte om dingen op te schrijven. Als verhalen en andere teksten worden opgeschreven, gaan godsdiensten over het algemeen sneller groeien.

Na verloop van tijd ontstaat daardoor meer behoefte aan institutionalisering, dat wil zeg gen dat er religieuze instituten ontstaan zoals een kerkelijke organisatie. Dat gebeurt in elke groeiende godsdienst, vanuit de behoefte om verschillende zaken te regelen en af te spreken.

Op den duur komt een godsdienst daarbij ook vaak in contact, of in conflict, met de politieke machthebbers van een gebied. Bij het jodendom, het christendom en de islam geldt dat deze godsdiensten een belangrijke periode de staatsgodsdienst zijn geweest van het gebied waarin de godsdienst zich ontwikkelde. Ook het hindoeïsme is in grote gebieden zeer bepalend (geweest) voor de manier waarop het gebied bestuurd wordt (werd).

Nadat godsdiensten zich een vanzelfsprekende plek hebben verworven, breekt op een zeker moment een fase aan waarin mensen vinden dat de gelovigen te ver van de oorspronkelijke bedoeling van hun godsdienst zijn afgedwaald. Mensen proberen dan hun godsdienst te ‘hervormen’, terug te brengen naar de kern. Een algemeen godsdienstig verschijnsel dat we in onze tijd veel tegenkomen, is modernisering: veel godsdienstige mensen hebben behoefte om hun godsdienst meer aan te passen aan de moderne tijd. Schematisch zien we in godsdienstige tradities dus vaak de volgende fasen voorkomen:

  • stichtersfase;
  • mondelinge traditie;
  • op schrift stellen van verhalen;
  • institutionalisering;
  • politieke verhoudingen;
  • hervorming;
  • modernisering. 

Waarom iets weten over godsdienst?

We weten nu waar het woord godsdienst naar verwijst en we hebben gezien dat de ontwikkeling van godsdienstige tradities bepaalde overeenkomsten vertoont. Een andere vraag is nu nog: Waarom zou je eigenlijk iets van godsdienst willen weten? Wat voor nut heeft het om je erin te verdiepen?

Als eerste reden zou ik willen noemen, dat het zo ontzettend leuk is om je hierin te verdiepen. Het is ontzettend boeiend om meer te weten te komen over verschillende geloofstradities. Lezend in dit boek maak je een reis langs de meest uiteenlopende delen van de wereld. Van India tot Amerika, van Europa tot in China – overal ter wereld kom je godsdienst tegen en zie je wat het voor mensen betekent. Lezend in dit boek maak je ook kennis met verschillende perioden in de geschiedenis: van de oudheid tot nu, van lang vervlogen tijden tot de dag van gisteren. 

En ten slotte ontmoet je in dit boek levende mensen, met hele verschillende geloofsopvattingen. Mensen in wie je gedachten en gewoonten herkent, maar ook mensen die op een hele andere manier in het leven staan. Daarom is het geweldig leuk om je in godsdienst te verdiepen: omdat het je blik verruimt op de wereld, de geschiedenis en de mensen om je heen.

Maar het is natuurlijk niet alleen maar leuk om je in dit onderwerp te verdiepen. Het is ook heel zinvol. In de wereld van vandaag komen verschillende culturen en godsdiensten steeds dichterbij. Een aantal decennia geleden was dat nog anders. In de jaren vijftig en zestig ontmoetten veel Nederlanders vooral mensen die min of meer dezelfde levensbeschouwing hadden als zijzelf. Wie naar een gereformeerde kerk ging, las bijvoorbeeld ook een gereformeerde krant, kocht zijn brood bij een gereformeerde bakker en werkte liefst ook voor een gereformeerde baas terwijl de kinderen op een gereformeerde school zaten. Tegenwoordig is dat anders. In het dagelijks leven komen we voortdurend mensen tegen met andere levensbeschouwingen dan wijzelf. In de media lezen en horen we regelmatig wat voor reacties die ontmoetingen op kunnen roepen: reacties van onbegrip, vervreemding en angst. Natuurlijk zijn er ook mensen die gewoon geïnteresseerd zijn in de ander en zich laten verrassen door het onbekende, maar helaas zijn er ook maar al te veel mensen die het onbekende het liefst zo ver mogelijk buiten de deur houden. Door je te verdiepen in de wereldgodsdiensten, in de denkbeelden van mensen uit hele verschillende stromingen, ben je beter in staat om andere mensen echt te ontmoeten. Voordat je een oordeel klaar hebt over wat anderen denken en doen, is het zinvol om je eerst eens te verdiepen in de vraag waarom mensen zijn wie ze zijn. Wat zijn de achtergronden van hun ideeën en gedrag? En welke betekenis heeft het voor henzelf? Wie daarnaar op zoek gaat, ontdekt dat de wereld om ons heen interessanter wordt en minder eng of vervreemdend. Kennis van wereldgodsdiensten draagt bij aan het begrip voor de wereld om ons heen.  Als je iets weet van de grote religieuze tradities, krijg je niet alleen meer begrip voor anderen – het kan er ook voor zorgen dat je jezelf beter gaat begrijpen. Veel mensen lopen vroeg of laat in hun leven tegen vragen aan over de zin van het bestaan, de diepere betekenis van het leven op aarde. Als je je verdiept in religieuze tradities kan het zijn dat je ideeën, ver halen of rituelen tegenkomt die jou zelf inspireren. Ook dat is een goede reden om je in de wereldgodsdiensten te verdiepen!

Over dat laatste punt moeten we aan het begin van dit boek nog wel iets zeggen. Het is inderdaad heel goed mogelijk dat je persoonlijk geïnspireerd raakt door bepaalde elementen uit godsdienstige tradities. Toch is dat niet per se de bedoeling van dit boek. Dit boek is niet bedoeld om je te overtuigen van een bepaalde waarheid. Dat kan ook niet, als je de verschillende godsdiensten naast elkaar wil behandelen. Elke godsdienst heeft immers zijn eigen opvattingen over waarheid en onwaarheid, en in dit boek gaan we niet een keuze ma ken voor de een of de andere religie. Dit is geen geloofsboek, maar een informatief boek. We proberen zo goed mogelijk weer te geven hoe verschillende mensen en verschillende tradities tegen het leven aankijken. Waarschijnlijk heb je daar zelf bij het lezen wel allerlei ideeën over: in sommige geloofswaarheden zal je je herkennen, andere vind je misschien onzin. Dat mag natuurlijk ook, en het is heel zinvol om daar over na te denken. Maar tege lijk willen we je ook vragen om te proberen met een open mind dit boek te lezen. Probeer echt geïnteresseerd te zijn in wat je leest over het geloof van mensen, zonder van tevoren al te bedenken of je het wel of niet ‘waar’ vindt wat mensen geloven! 

Opzet van dit boek

Zoals gezegd worden in dit boek de grote godsdiensten van de wereld behandeld. In de bespreking daarvan komen een aantal vragen steeds terug. Bij elke godsdienst vragen we ons bijvoorbeeld af, welke geloofswaarheden belangrijk zijn. Ook kijken we steeds naar feesten en rituelen, in de loop van een jaar maar ook op de levensweg van mensen. Daarnaast bespreken we bij de verschillende godsdiensten ook de heilige boeken die in die traditie belangrijk zijn.  De volgorde waarin we de grote wereldgodsdiensten bespreken is als volgt:

  • Hindoeïsme;
  • Boeddhisme;
  • Jodendom;
  • Christendom;
  • Islam.

Het ligt voor de hand om het hindoeïsme eerder te bespreken dan het boeddhisme. Het is namelijk een oudere godsdienst, het boeddhisme komt eigenlijk voort uit het hindoeïsme. Hetzelfde geldt voor het jodendom en het christendom. Jezus Christus was een jood en de godsdienst die naar hem vernoemd werd, heeft dan ook duidelijk joodse wortels. De islam is historisch gezien de jongste wereldgodsdienst die in dit boek besproken wordt. Dat kun je bijvoorbeeld zien aan het feit dat in de koran verwezen wordt naar joodse en christelijke personen.

Dat we ons in deze opbouw laten leiden door de historische volgorde, doen we niet alleen omdat dit het meest logisch is. Het is ook uit didactisch oogpunt het handigst. Als je iets wilt begrijpen van de verschillende tradities, is het belangrijk om te weten tegen welke achtergrond bepaalde godsdiensten zijn ontstaan. Zo kun je het christendom bijvoorbeeld niet begrijpen als je niet eerst iets weet over het jodendom. Het laatste hoofdstuk van dit boek, met de titel ‘Zinzoekers’, heeft een wat ander karakter dan de andere hoofdstukken. Als je de hoofdstukken over de wereldreligies gelezen hebt, ben je het een en ander te weten gekomen over de bekende eeuwenoude tradities. Maar daarmee weet je nog lang niet alles over wat mensen tegenwoordig geloven. In onze tijd past lang niet meer iedereen in een overzichtelijk levensbeschouwelijk ‘hokje’. Meer en meer komen de verschillende tradities met elkaar in contact, waardoor nieuwe invullingen van het geloof ontstaan. Er zijn ook steeds meer mensen, die uit verschillende tradities hun inspiratie halen. En dan is er ook nog de hedendaagse spiritualiteit uit bijvoorbeeld de newagerichting en de wereld van de paranormale verschijnselen. Om ook aan al deze geloofsbelevingen recht te doen, is het laatste hoofdstuk gewijd aan moderne zinzoekers. Je ontmoet in dat hoofdstuk allerlei verschillende mensen voor wie geloof een belangrijke rol speelt, maar die eigenlijk niet precies in te passen zijn in de vijf grote wereldreligies. Tussen de moderne zinzoekers bestaan enorme verschillen. Bovendien is het een wereld die voortdurend in beweging is, waar zowel in de ontwikkeling van de traditie als die van de individuele gelovige steeds weer nieuwe denkbeelden en rituelen opkomen. Wat dat betreft is het dan ook moeilijker om je er een beeld van te vormen dan bij de traditionele religies, waar je duidelijke feitenkennis op kunt doen over heilige boeken, stichters en vast gelegde geloofsleer. Maar ook al is het een geloofswereld waar moeilijker grip op te krijgen is, het is wel een hele interessante wereld.

En bovendien betreft het een steeds groter wordende groep mensen. Daarom vinden we het toch belangrijk om er in dit boek aandacht aan te besteden. Omdat je over deze moderne zinzoekers nooit helemaal volledig kunt zijn, hebben we bij het laatste hoofdstuk gekozen voor een wat andere aanpak. We beschrijven hier niet een totale traditie, maar bekijken vooral een paar voorbeelden. Zo vind je in het laatste hoofdstuk bijvoorbeeld een gesprek met een voorganger bij interreligieuze rituelen, een reportage over een paranormaalbeurs en een interview met een gelovige die tegelijk katholiek en hindoe is.

Ontdekkingstocht

Je verdiepen in de wereldgodsdiensten is als het maken van een reis. Een reis die je voert langs onbekende werelden: langs kleine eilandjes, waar een klein groepje mensen al eeuwenlang dezelfde rituelen uitvoert. Maar ook langs uitgestrekte velden, waarin vergezichten te zien zijn die je ver uittillen boven je dagelijkse beslommeringen. Het is een reis die gaat door ondoordringbare wouden, waar je goed moet kijken om door de bomen het bos te kunnen zien. Maar ook een reis waar je regelmatig het gevoel kunt hebben dat je thuis komt, in een gebied waar je al eens eerder bent geweest.

Op deze reis ontmoet je allerlei mensen. Er zullen mensen bij zijn met wie je meteen een klik hebt, mensen die op dezelfde golf lengte zitten als jij. Maar misschien zijn er ook wel vreemde snuiters bij, wereldvreemde types waar je weinig mee hebt. Je raakt in gesprek met mensen over de diepere zin van het bestaan. Over de vraag waarom we op aarde zijn en of er een God is. Maar er zijn ook mensen waar het gesprek maar niet mee op gang wil komen, mensen die een andere taal lijken te spreken dan jij. Misschien ontdek je op deze tocht ook wel, dat je op den duur met jezelf in gesprek raakt. Dat gebeurt vaak bij mensen die een verre reis maken: af en toe prevel je zachtjes voor je uit om je ervaringen te kunnen verwerken.

De reis langs de wereldgodsdiensten is een ontdekkingstocht. Een indrukwekkende ervaring, die je nog lang bij zal blijven. Het kan een tocht zijn met ups en downs, waarbij je het ene moment energiek voortstapt op weg naar de volgende halte, maar je het andere moment afvraagt waar je in vredesnaam aan begonnen bent en waar je ook al weer naar toe wilde.

Deze cursus is niet de hele reis die je kunt maken – na dit boek is er nog oneindig veel meer te ontdekken. Maar misschien is deze cursus wel een mooi begin van je ontdekkingstocht, het vertrekpunt van een reis die een leven lang kan duren. Ga je mee op pad? We beginnen onze tocht op een plaats hier ver vandaan, aan de oevers van de rivier de Indus. We gaan zo’n viereneenhalfduizend jaar terug in de tijd. Daar begint onze reis, op weg door een wereld die vol geloof is…

Ben je na het volgen van de proefles enthousiast geworden?

Je kunt elke dag starten met de cursus wereldgodsdiensten dus zet vandaag nog de eerste stap!

8 redenen om bij het NTI te studeren

  1. Erkende opleidingen, gewaardeerd in het bedrijfsleven
  2. Prettige en deskundige begeleiding door ervaren docenten
  3. Voordelig lesgeld
  4. Flexibel studeren
  5. Studeren met veel persoonlijk contact
  6. Modern studeren via onze online leeromgeving
  7. Persoonlijke studiebegeleiding van een mentor
  8. Studeren op kosten van de werkgever en/of de fiscus
1 / 14